Dhatu and shabda rupa (धातुरूपाणि, शब्दरूपाणि)

The essentials

Sanskrit words are inflected. शब्दरूपाणि are the forms of nouns and pronouns in 7 vibhaktis (plus सम्बोधन) and 3 numbers (एकवचन, द्विवचन, बहुवचन). धातुरूपाणि are verb forms in different लकार (tense/mood), 3 persons (प्रथम, मध्यम, उत्तम) and 3 numbers. Roots are either परस्मैपदी (पठति) or आत्मनेपदी (सेवते); a few are both (उभयपदी).

Key points

• Five common lakaras: लट् (present) पठति; लृट् (future) पठिष्यति; लङ् (past) अपठत्; लोट् (command) पठतु; विधिलिङ् (should) पठेत्.
• पठ् लट्: पठति पठतः पठन्ति; पठसि पठथः पठथ; पठामि पठावः पठामः.
• पठ् लङ्: अपठत् अपठताम् अपठन्; अपठः अपठतम् अपठत; अपठम् अपठाव अपठाम.
• पठ् लोट्: पठतु पठताम् पठन्तु; पठ पठतम् पठत; पठानि पठाव पठाम.
• पठ् विधिलिङ्: पठेत् पठेताम् पठेयुः; पठेः पठेतम् पठेत; पठेयम् पठेव पठेम.
• सेव् (ātmanepada) लट्: सेवते सेवेते सेवन्ते; सेवसे सेवेथे सेवध्वे; सेवे सेवावहे सेवामहे.
• Irregular: अस् — अस्ति स्तः सन्ति, अस्मि स्वः स्मः; कृ — करोति कुरुतः कुर्वन्ति, करोमि कुर्वः कुर्मः; गम् → गच्छति; दृश् → पश्यति; स्था → तिष्ठति; पा → पिबति.
• राम (अ-पुं.): रामः रामौ रामाः; रामम् रामौ रामान्; रामेण; रामाय; रामात्; रामस्य रामयोः रामाणाम्; रामे रामयोः रामेषु.
• हरि (इ-पुं.): हरिः हरी हरयः; हरिणा; हरये; हरेः (5th and 6th); हरौ; हरीणाम्.
• लता (आ-स्त्री.): लता लते लताः; लतया; लतायै; लतायाः; लतायाम्; लतासु.
• नदी (ई-स्त्री.): नदी नद्यौ नद्यः; नद्या; नद्यै; नद्याः; नद्याम्; नदीनाम्.
• फल (नपुं.): फलम् फले फलानि (1st and 2nd); rest like राम.
• पितृ: पिता पितरौ पितरः; पित्रा; पित्रे; पितुः; पितरि; पितॄणाम्. राजन्: राजा राजानौ राजानः; राज्ञा; राज्ञे; राज्ञः; राज्ञि/राजनि.
• Pronouns: अस्मद् — अहम् आवाम् वयम्, मया, मह्यम्, मत्, मम, मयि; युष्मद् — त्वम् युवाम् यूयम्, त्वया, तुभ्यम्, त्वत्, तव, त्वयि; तद् (पुं.) — सः तौ ते, तेन, तस्मै, तस्मात्, तस्य, तस्मिन्; तद् (स्त्री.) — सा ते ताः, तया, तस्यै, तस्याः, तस्याम्.

Exam tips

• Many questions give a form and ask for its vibhakti/vachana or lakara/purusha. Watch for forms shared by two cases, such as हरेः (पञ्चमी and षष्ठी एकवचन) or रामौ (प्रथमा and द्वितीया द्विवचन).
• The augment अ- at the front of a verb usually signals लङ्.

Common mistakes

• Confusing लोट् पठत (2nd plural) with लङ् अपठत (3rd singular).