Samasa (समासः)

The essentials

समासः (compound) means joining two or more meaningful words into a single word by dropping the case-endings in between (समसनं समासः). The phrase that explains a compound is its विग्रहवाक्यम्. Sanskrit grammar names six main types, distinguished mainly by which part carries the main meaning.

Key points

• अव्ययीभावः — first word is an indeclinable (अव्ययम्) and is the main part; the whole compound acts as an avyaya, usually ending in neuter -म्. उपकृष्णम् = कृष्णस्य समीपम्; यथाशक्ति = शक्तिम् अनतिक्रम्य; प्रतिदिनम् = दिनं दिनं प्रति.
• तत्पुरुषः — second word is main; the first word stands in a case relation. ग्रामगतः = ग्रामं गतः (द्वितीया); चोरभयम् = चोरात् भयम् (पञ्चमी); राजपुरुषः = राज्ञः पुरुषः (षष्ठी); नञ् तत्पुरुषः: अधर्मः = न धर्मः, अनश्वः = न अश्वः.
• कर्मधारयः — both parts refer to the same thing, one describing the other: नीलोत्पलम् = नीलम् उत्पलम्; घनश्यामः = घनः इव श्यामः.
• द्विगुः — a कर्मधारय whose first word is a number, usually meaning a collection: त्रिलोकी = त्रयाणां लोकानां समाहारः; पञ्चवटी = पञ्चानां वटानां समाहारः.
• द्वन्द्वः — both parts equally important, joined by च: रामलक्ष्मणौ = रामः च लक्ष्मणः च (इतरेतर); पाणिपादम् = पाणी च पादौ च, एषां समाहारः (समाहार); पितरौ = माता च पिता च (एकशेष).
• बहुव्रीहिः — neither part is main; the compound points to some other person or thing: पीताम्बरः = पीतम् अम्बरं यस्य सः (विष्णुः); दशाननः = दश आननानि यस्य सः (रावणः); चक्रपाणिः = चक्रं पाणौ यस्य सः.

Exam tips

• Ask "who is meant?" If the compound names someone outside both words (पीताम्बरः → Vishnu), it is बहुव्रीहि; if it simply means "yellow cloth", it would be कर्मधारय.
• In द्विगु look for a numeral first; in अव्ययीभाव look for उप, अनु, प्रति, यथा, निर्, सह as the first member.

Common mistakes

• Treating every compound with a number as बहुव्रीहि: त्रिलोकी is द्विगु, but त्रिनेत्रः (त्रीणि नेत्राणि यस्य सः, Shiva) is बहुव्रीहि.