Karaka and upapada vibhakti (कारक-उपपदविभक्तिः)

The essentials

कारकम् is the relation of a noun to the action (क्रिया) in a sentence. "क्रियान्वयि कारकम्" — whatever is directly connected with the verb is a kāraka. There are six kārakas; षष्ठी (सम्बन्ध) is a case but not a kāraka, because it links a noun to another noun. Apart from kāraka rules, some words (उपपद) always demand a fixed case for the word connected with them — this is उपपदविभक्तिः.

Key points

• कर्ता — प्रथमा (in active voice): रामः पठति.
• कर्म — द्वितीया: रामः ग्रन्थं पठति.
• करणम् — तृतीया: सः लेखन्या लिखति.
• सम्प्रदानम् — चतुर्थी: नृपः विप्राय धनं ददाति.
• अपादानम् — पञ्चमी: वृक्षात् पत्रं पतति.
• अधिकरणम् — सप्तमी: वने सिंहः वसति.
• द्वितीया with अभितः, परितः, उभयतः, सर्वतः, धिक्, समया, निकषा, प्रति, अन्तरा: ग्रामं परितः वृक्षाः सन्ति.
• तृतीया with सह, साकम्, सार्धम्, अलम् (enough/stop): पुत्रेण सह पिता गच्छति; अलं विवादेन. Also for a bodily defect: नेत्रेण काणः.
• चतुर्थी with नमः, स्वस्ति, स्वाहा, अलम् (sufficient for), रुच्, क्रुध्, स्पृह्: गणेशाय नमः; बालकाय मोदकं रोचते; सः भृत्याय क्रुध्यति.
• पञ्चमी with बहिः, ऋते, भी, रक्ष्, आरभ्य, प्रभृति and comparison: ग्रामात् बहिः; सिंहात् बिभेति; रामः श्यामात् पटुतरः.
• षष्ठी with उपरि, अधः, कृते, पुरतः, समक्षम्: वृक्षस्य अधः.
• सप्तमी with स्निह्, निपुण, कुशल: पिता पुत्रे स्निह्यति. For selecting the best out of a group, षष्ठी or सप्तमी: कवीनां / कविषु कालिदासः श्रेष्ठः.
• विना can take द्वितीया, तृतीया or पञ्चमी: ज्ञानं / ज्ञानेन / ज्ञानात् विना.

Exam tips

• Find the verb first, then ask "who? what? with what? for whom? from where? where?"
• Learn उपपद words in sets by vibhakti; questions usually give a blank before such a word.

Common mistakes

• Using षष्ठी with नमः (गणेशस्य नमः ✗); the correct form is गणेशाय नमः.