Sandhi (सन्धिः)

The essentials

सन्धिः (Sandhi) means the change that happens when two sounds come very close together (वर्णानां अतिशयः सन्निधिः). It is of three kinds: स्वरसन्धिः (vowel + vowel), व्यञ्जनसन्धिः (consonant + consonant or vowel), and विसर्गसन्धिः (visarga + vowel or consonant). Splitting a joined word back into its parts is called सन्धिविच्छेदः.

Key points

• दीर्घ: similar vowels become long — विद्या + आलयः = विद्यालयः; रवि + इन्द्रः = रवीन्द्रः.
• गुण: अ/आ + इ/ई = ए, + उ/ऊ = ओ, + ऋ = अर् — देव + इन्द्रः = देवेन्द्रः; महा + उत्सवः = महोत्सवः; महा + ऋषिः = महर्षिः.
• वृद्धि: अ/आ + ए/ऐ = ऐ, + ओ/औ = औ — सदा + एव = सदैव; वन + ओषधिः = वनौषधिः.
• यण्: इ/उ/ऋ before an unlike vowel become य्/व्/र् — इति + आदि = इत्यादि; सु + आगतम् = स्वागतम्; पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा.
• अयादि: ए, ऐ, ओ, औ before a vowel become अय्, आय्, अव्, आव् — ने + अनम् = नयनम्; नै + अकः = नायकः; पो + अनः = पवनः; पौ + अकः = पावकः.
• पूर्वरूप: ए/ओ at word-end + अ, the अ merges (ऽ) — वने + अपि = वनेऽपि.
• व्यञ्जन: जश्त्व — जगत् + ईशः = जगदीशः, वाक् + ईशः = वागीशः; श्चुत्व — सत् + चित् = सच्चित्; ष्टुत्व — तत् + टीका = तट्टीका; अनुनासिक — वाक् + मयम् = वाङ्मयम्, जगत् + नाथः = जगन्नाथः; त् + ल् — तत् + लीनः = तल्लीनः; त् + श् — तत् + शिवः = तच्छिवः; म् before a consonant becomes anusvara — हरिम् + वन्दे = हरिं वन्दे.
• विसर्ग: अः + soft consonant or अ → ओ — मनः + रथः = मनोरथः, बालः + अयम् = बालोऽयम्; विसर्ग → स्/श् before त्/च् — नमः + ते = नमस्ते, निः + चलः = निश्चलः; इः/उः → र् before a soft sound — निः + धनः = निर्धनः, दुः + आत्मा = दुरात्मा; र् + र् → first र् drops, vowel lengthens — निः + रोगः = नीरोगः; अः + any vowel other than अ → visarga drops — रामः + इच्छति = राम इच्छति.

Exam tips

• First identify the last sound of the first word and the first sound of the second word; the rule follows from that pair.
• In अयादि the first part ends in ए/ऐ/ओ/औ; in यण् it ends in इ/उ/ऋ — do not mix them.

Common mistakes

• Writing मनःरथः or मनरथः instead of मनोरथः.
• Calling देवेन्द्रः a दीर्घ sandhi; it is गुण, because अ + इ gives ए.